Zoals in mijn vorige blog al aangegeven heb ik diverse bijscholingen gevolgd over de vrouw. In deze blog ga ik dieper in op 1 van de onderwerpen die ik toen heb aangegeven, de menstruatiecyclus. 

Menstruatiecyclus

De menstruatiecyclus bestaat uit verschillende fases en is een complex samenspel van de betrokken hormonen. De duur kan variëren van 21 tot 35 dagen, hoewel de cyclusduur van vrouw tot vrouw kan verschillen. De cyclus begint met de menstruatie. Tijdens de cyclus veranderen de niveaus van oestrogeen en progesteron. Oestrogeen speelt vooral een belangrijke rol bij de opbouw van het baarmoederslijmvlies. Na de eisprong neemt progesteron toe. Dit hormoon zorgt ervoor dat het baarmoederslijmvlies verder wordt voorbereid op een mogelijke innesteling. Door het samenspel van de hormonale veranderingen, van onder andere progesteron en oestrogeen kan er een zwelling van de borsten ontstaan (wat voor gevoelige borsten kan zorgen). Wanneer er geen zwangerschap ontstaat, dalen de hormoonspiegels aan het einde van de menstruatiecyclus. Hierdoor wordt het opgebouwde baarmoederslijmvlies afgestoten en begint een nieuwe menstruatiecyclus.

Tijdens de menstruatiecyclus vindt er een lichte verandering plaats in de lichaamstemperatuur van de vrouw. Na de eisprong stijgt de basale lichaamstemperatuur gemiddeld met ongeveer 0,3 tot 0,7 °C. Dit komt vooral door het thermogene effect van progesteron. Het bijhouden van de basale temperatuur kan achteraf helpen vaststellen of er waarschijnlijk een eisprong heeft plaatsgevonden.

In een gemiddelde menstruatiecyclus van 28 dagen bereikt oestrogeen vlak voor de eisprong een piek. Na de eisprong stijgt progesteron en bereikt dit hormoon ongeveer 5 tot 7 dagen na de eisprong zijn hoogste niveau. Rond de eisprong ervaren sommige vrouwen een toename van hun seksuele verlangen. Dit kan samenhangen met hormonale veranderingen, maar ook andere biologische, psychologische en relationele factoren spelen hierbij een rol.

De fysiologie van de vrouw: Een dans van Yin en Bloed

Vanaf dit punt beschrijf ik de menstruatiecyclus vanuit het theoretische model van de Traditionele Chinese Geneeskunde (TCM). Begrippen als Qi, Bloed, Yin, Yang en Nier hebben binnen de TCM een specifieke betekenis en zijn niet één-op-één te vergelijken met anatomische organen, hormonen of fysiologische processen uit de westerse geneeskunde.

Binnen de TCM wordt in de vrouwelijke fysiologie relatief veel nadruk gelegd op Bloed (Xue), terwijl bij de man relatief meer nadruk ligt op Qi (Qi = energie). Beide zijn bij zowel vrouwen als mannen belangrijk.

Vanuit de TCM wordt er naar het bekken gekeken, het gebied van de onderste Dantian. Bij vrouwen wordt Zi Bao/Bao Gong gerelateerd aan de baarmoeder en, binnen het TCM-model, aan het bredere vrouwelijke voortplantingssysteem. Vanuit hier ontstaan de wondermeridianen Du Mai (het Gouveneursvat), Ren Mai (het conceptievat) en Chong Mai (het penetrerende vat). Deze zijn nauw verbonden met het gebied van de baarmoeder en de Nieren en spelen een belangrijke rol bij menstruatie en voortplanting.

Zi Bao correspondeert bij vrouwen met de baarmoeder. Er zijn veel verschillende namen voor de baarmoeder waaronder de Zi Bao en Bao Gong. Met deze benamingen wordt niet alleen de structuur van de baarmoeder bedoeld maar ook het geheel van structuren er omheen, de eierstokken en de eileiders.

De Zi Bao heeft als functie het regelen van de menstruatie, de bevruchting en de zwangerschap. Het is een bijzonder orgaan omdat het een dubbelfunctie heeft. De baarmoeder heeft zowel een Yang als een Yin aspect.

• Het Yang-aspect: De baarmoeder functioneert als een Yang-orgaan (uitscheidend) omdat zij het bloed tijdens de menstruatie loslaat en afvoert, en de baby bij de geboorte uitdrijft.
• Het Yin-aspect: Tijdens de menstruatiecyclus en de zwangerschap transformeert de baarmoeder naar een Yin-orgaan (opslaand) om bloed op te slaan en de foetus te voeden tijdens de zwangerschap.

Om deze zware taken uit te voeren, heeft de baarmoeder brandstof nodig. De Zi Bao staat daarom via de meridiaan die Bao Luo genoemd wordt rechtstreeks in verbinding met de Nieren (Shen). Dit is een netwerk van vaatjes die ervoor zorgt dat de essentiële levensenergie (Qi) en de voorhemelse essentie (Jing) vanuit de Nieren continu naar de baarmoeder stromen om de vruchtbaarheid en cyclus te ondersteunen.

De Bao Mai is de verbinding tussen de Bao en Xin (Hart). Via deze verbinding hebben Hart-Qi en Hart-Bloed invloed op de baarmoeder. Omdat het Hart binnen de TCM het Bloed beheerst, speelt de Bao Mai een belangrijke rol bij de menstruatie en de vruchtbaarheid. Vanuit deze verbinding wordt ook een relatie gelegd tussen het Hart, de vrouwelijke voortplantingsfunctie en de beleving van het vrouw-zijn.

De functie van de verschillende organen

Zoals je misschien al hebt begrepen kijkt de TCM anders naar de menstruatie. Volgens de TCM zijn er diverse organen betrokken bij de menstruatie. Hieronder een overzicht en een beknopte uitleg van deze organen:

• Nieren (Shen): De Nieren vormen binnen de TCM de basis voor groei, (seksuele) ontwikkeling, vruchtbaarheid, zwangerschap en de overgang naar de menopauze. De Nieren slaan de Jing (Essentie) op, die een belangrijke basis vormt voor de voortplanting. Vanuit de Nier-Jing ontstaat Tian Gui, ook wel ‘Hemelse Water’ genoemd. Tian Gui speelt binnen de TCM een belangrijke rol bij het ontstaan en het verloop van de menstruatie en de vruchtbaarheid;
• Hart (Xin): Beheerst het Bloed en heeft via de Bao Mai een belangrijke relatie met de baarmoeder. Hart-Qi en Hart-Bloed dalen volgens de TCM naar de baarmoeder;
• Lever (Gan): Zorgt voor de opslag van het bloed, levert bloed aan de baarmoeder. Heeft hierdoor een belangrijk aandeel aan de menstruatie. Is erg belangrijk voor een goede doorstroming van de energie (Qi);
• Milt (Pi): De bron van de nahemelse energie en samen met de maag de bron van energie (Qi) en bloed;
• Maag (Wei): Is samen met de milt de bron van Qi en bloed.

Binnen de TCM wordt de menstruatiecyclus vaak in vier fasen beschreven. Bij een menstruatiecyclus van ongeveer 28 dagen kunnen deze fasen grofweg met perioden van ongeveer een week worden geassocieerd. In werkelijkheid verschillen de duur en het moment van de verschillende fasen per vrouw en per cyclus. In de klassieke Chinese geneeskunde wordt de menstruatie traditioneel verbonden met de wassende en afnemende maan. Dit weerspiegelt vooral de traditionele visie op natuurlijke ritmes; het betekent niet dat iedere menstruatiecyclus precies 28 of 29 dagen duurt. Door de overeenkomst met het wassen en afnemen van de maan wordt deze ook wel “Yue Jing” genoemd, wat vrij vertaald “maanstroom” betekent. De menstruatiecyclus wordt in vier delen verdeeld. Deze fasen worden binnen de TCM beschreven vanuit het stijgen en dalen van Yin en Yang en hun relatie met Qi en Bloed.

Fase 1: Menstruatie: In deze periode vindt er een transformatie plaats van Yang in Yin en vloeit het bloed naar omlaag en naar buiten. Hierdoor wordt het opgebouwde baarmoederslijmvlies geleidelijk afgebroken en afgestoten. Hierdoor ligt de nadruk in deze fase dan ook op het Bloed en dan met name de vrije stroom hiervan. Wanneer Qi en Bloed vrij kunnen stromen, kan de menstruatie volgens de TCM op een natuurlijke manier verlopen.

De Chong Mai is één van de acht wondermeridianen en wordt binnen de TCM de ‘Zee van Bloed’ genoemd. De Chong Mai heeft een sterke relatie met het Bloed en speelt een centrale rol bij de menstruatie. Hij ondersteunt en reguleert binnen het TCM-model de voorziening en beweging van Bloed in relatie tot de baarmoeder en is daarom nauw verbonden met de vrouwelijke voortplantingsfunctie.

Fase 2: Post menstruele fase / folliculaire fase: Na de menstruatie waarbij er bloed is verloren, is er relatief gezien een Yin en bloedleegte. Het lichaam is in deze periode dan ook vooral bezig om het Yin en bloed weer op te bouwen. Deze periode is belangrijk voor de opbouw van een goede cyclus.

Fase 3: Eisprong, transformatie van Yin in Yang: Na ongeveer 2 weken (na het begin van de menstruatie) is het bloed weer opgebouwd en is Yin weer maximaal. Eén van de basisprincipes van Yin en Yang is dat een maximum van Yin transformeert in Yang. Bij een goede overgang van Yin in Yang vindt dan ook de eisprong plaats.

Fase 4: Pre menstruele fase: Na de eisprong neemt Yang Qi verder toe tot aan de volgende menstruatie. Met name Nier Yang en Lever Qi spelen binnen het TCM-model een belangrijke rol.

Nier Yang omdat een goede overgang van Yin in Yang afhankelijk is van een goede werking van de Nieren (Shen) als bron van Yin en Yang van het lichaam. Binnen de TCM wordt deze toename van Yang onder andere geassocieerd met de stijging van de basale lichaamstemperatuur na de eisprong. Vanuit de westerse fysiologie wordt deze temperatuurstijging verklaard door de toename van progesteron.

Lever-Qi wordt actiever en speelt een belangrijke rol bij het vrij laten stromen van Qi en Bloed. Een belangrijk gezegde uit de TCM luidt als volgt; “Qi is the master of Blood, when Qi moves, Blood moves. Om goed te functioneren is het belangrijk dat de Qi van de lever vrij kan stromen, kan dat niet dan kan het bloed ook niet vrij stromen. Als de Qi niet vrij kan stromen in deze fase van de menstruatiecyclus, dan verergert dat door de toename van lever Qi. Binnen de TCM kan een onvoldoende vrije stroom van Lever-Qi worden gezien als één van de oorzaken die kunnen bijdragen aan menstruatiepijn, premenstruele klachten en een verstoorde bloedstroom. Welke TCM-oorzaak daadwerkelijk aanwezig is, wordt bepaald op basis van het geheel aan klachten en observaties. Hoofdpijn is een klacht die ook veel voorkomt in deze periode.

Zoals je hebt kunnen lezen in deze (beknopte) uitleg komt er veel kijken bij een goede menstruatiecyclus en dat elke maand opnieuw. Wees tijdens de menstruatie dan ook gerust wat liever voor jezelf, neem op tijd rust en doe dingen die je leuk vindt en die je helpen te ontspannen. Binnen de TCM kan rust en ontspanning helpen om de Qi (energie) vrijer te laten stromen, wat mogelijk verlichting van klachten kan geven. Denk ook aan zachte bewegingen zoals wandelen of Yin Yoga. Mocht je klachten hebben voor of tijdens je menstruatie neem dan gerust contact op.

Raadpleeg bij (ernstige) klachten altijd de huisarts.